مجموعه فرهنگ پيشههاواژهنامه توصيفي دوزندگي و كفشگري
اهميت اين آثار در درجهي نخست به سبب گردآوري گنجينهاي از لغات و اصطلاحاتي است که به شکل خودجوش و از ذهن پيشهوران نويسندگان و درگير در اين زبان تراوش کرده است. منظور اصطلاحات و الفاظي است که بيدخالت نهادهای رسمی و در عين تکيه داشتن به پايههاي زبان فارسي و ريشههاي آشناي فرهنگ ايران زمين شکل گرفته است.
پژوهش و تدوين واژه نامههاي توصيفي پيشهها در سه سال اخير با حمايت پژوهشكده مردمشناسي سازمان در قالب مجموعه «فرهنگ پيشهها» در حال انتشار است. هدف از پژوهش و تدوين مجموعه فرهنگ پيشهها، پاسداشت ميراث و گنجينه زبان پارسي است. اهميت اين گنجينه در چندي و چوني چنين آثاري است كه معنا مييابد. گنجايش زبان پارسي در پويايي و زايش چنان بوده است است که در باره هر پيشه به راحتي مي توان به اندازه يک کتاب واژه و اصطلاح گرد آورد. شايد پيش از اين تصور وجود اين همه واژه پارسي، آن هم در يکي از صدها پيشه ايراني، به سختي در تصور ميگنجيد.
ثبت واژگان نمايانگر اهميت و ضرورت شناخت مجموعه ادبيات توده درباره يك پيشه در فرهنگ صنعتي امروز كشور است و از سوي ديگر چگونگي پيدايش، شكلگيري، اشتقاق و تركيبسازي را در زبان پيشهوران ايران نشان ميدهد. تدوين و ارائه اين فرهنگ، گستره و توان زبان عاميانه در ساخت واژهها را از يك سو، و اهميت و ضرورت شناخت وضعِ موجود اين واژگان را از سوي ديگر نشان ميدهد. مجموعه فرهنگ پيشهها از نظر زماني در محدوده زماني قرن حاضر و از نظر مكاني، در محدوده پايتخت مورد بررسي قرارگرفته است.
از اين مجموعه تا كنون دو جلد «كفشگري» و «دوزندگي» منتشر شده است، «درودگري»، «زرگري و جواهر» و «رنگ و طرح» نيز در مراحل نهايي تدوين است. پيش از اين نيز «اصطلاحات عاميانه خودرو» از سوي مركز نشر دانشگاهي منتشر شده بود. همچنين پپشههاي «نانوايي»، «آهنگري»، «آشپزي»، «چاپ»، «ساختمان» و «چرم» در مراحل پژوهش است.
ابعاد پژوهش
اگرچه هدف اوليه اين پژوهش رسيدن به مجموعه اصطلاحات و واژگان هر پيشه بوده است اما در حين كار اطلاعاتي به دست آمد كه ميتوان كم و بيش به يك تك نگاري از آن پيشه دست يافت. در اين پژوهش كم و بيش تعريفي از پيشه به دست ميآيد. مراحل کار كه در واقع بخشهاي فرآيند توليد يا خدمات هستند مشخص ميشود. سازماندهي نيروي انساني در بسياري از موارد دربرگيرنده فرهنگ نظامي از اشتغال در چند سده بوده است و قابل بررسي است. براي نمونه در كفشگري نظام ترفيع شغلي مشابه ارتش است و هر كارگر از ميخراستكني يا پادويي تا رسيدن به پيشكاري راهي دراز را در پيش خواهد داشت، آنگونه كه در كفاشي مي گويند «پيشكار خداي دستگاه است». در بخشهاي مختلف اين فرهنگ كم و بيش با گروههاي زير از واژهها مواجه هستيم:
ابزار کار شامل توصيف نوع جنس، شکل و اجزاء آن است و دستگاه و ماشينها، توصيف نوع دستگاه و کارکردها است.
پيشههاي زيرگروه کار و تخصص هر كدام و وضعيت از نظر رتبهبندي در کارگاه از نظر سابقه و مهارت مورد بررسي قرار ميگيرد. براي نمونه در پيشه مكانيكي خودرو، زيرپيشههايي چون: صافكار، آهنگر، نقاش، باتري ساز و... و حتا لوله كش وجود دارد. چرخكاري در تعمير ماشينهاي سنگين پيشه، مختص تعميرات چرخها است، حال آنكه چرخكاري يكي از زيرپيشههاي دوزندگي نيز هست.
دستگاه و ماشينها توصيف نوع دستگاه و کارکردها را در برميگيرد.
روشهاي تعمير درباره خرابي، شکل، و روش رفع آن چه درباره توليدات و چه درباره مواد اوليه شرح داده ميشود.
شيوههاي توليد دستيابي به چگونگي شيوههاي مختلف توليد يا خدمات است.
محيط كار در مجموع بسياري از شاخههاي كار در فرهنگ پيشهها مورد بررسي قرارگرفتهاند. كارگاههاي مختلف بر حسب تقسيمبنديهاي مربوطه و حجم و نوع کار در آن، عناصر تشکيل دهنده کارگاه، توضيح در باره اينکه در کدام قسمت کارگاه قرار ميگيرد، وسعت تقريبي، اجزاي آن، کارهايي که در اين قسمت انجام ميشود و چگونگي تفکيک از بقيه قسمتهاي کارگاه مورد بررسي قرار ميگيرد. براي نمونه موتوردوزي كه كارگاهي براي تعمير و جوش بدنه موتور خودروها يا سري دوزي كه كارگاهي براي توليد انبوه پوشاك است.
مدلها شامل هر گروه از توليدات، همراه شکل و حالت آن و گاه همراه با عكس است. در عين حال بخشهاي مختلف يك محصول، محل قرارگيري، نحوه اتصال و کارکرد آن درج شده است.
مراحل کار ممكن است هر كدام با يك نام و حتا گاه يك پيشه باشد به همراه توصيف مرحله، چگونگي انجام کار، تقدم و تاخر نسبت به مراحل ديگر آورده شده است.
مقياسهاي اندازهگيري، و موارد کاربرد آن در مقايسه با استفاده از معيارهاي شناخته شده ثبت شده است. روشهاي قراردادي در كار بين كارگر و كارفرما و يا بين توليد كننده و مشتري از مواردي است كه نشان دهنده چهارچوبهاي همكاري است.
مواد اوليه از نظر نوع جنس، توصيف شکل و ظاهر، کاربردها در پيشه ثبت شده است.
يراق شامل توصيف نوع جنس، شکل و کارکردها قطعاتي است كه براي تزيين يا ملزومات جانبي استفاده ميشود.
نمايهها
در نمايههاي ارائه شده درهر كتاب امكاني بهتر براي پژوهشگران فراهم شده است. نمايه منبعها و ماخذها به نوعي كتابشناسي پيشه مربوطه است و كم و بيش منابع معتبر در اين باره را معرفي ميكند.
نمايه جايگاهي ارائه شده در انتهاي كتاب، اگرچه تجربه نخست در اين شكل است اما ميتواند منبعي براي شناخت تركيبها و همچنين واژگاني باشد كه در ميان تركيبها آمده و از روش جستجوي الفبايي نميتوان به آنها دست يافت. در اين نمايه براي نمونه اگر واژه آب در ميان تركيبي آمده باشد ميتوان اصل عبارت را پيدا و به آن مراجعه كرد.
نمايه موضوعي در برگيرنده ردهبندي موضوعي كل واژههاي كتاب است. در اين بخش واژهها به شكلي تقريبي در گروههاي ابزار، اجزا، اشكالها، اصطلاحها، پيشهها، تعمير، حالت و شكل، دستگاه و قطعه، سنجش، شيوهها قرارداد كار، محصول، محيط كار، مواد و يراق ردهبندي شدهاند.
